Roken staat vooral te boek als gezondheidsprobleem. Merkwaardig, want roken – en met name de tabaksteelt – tast ook het milieu aan.
Op de Derde Algemene Begraafplaats in Utrecht liggen de graven van een aantal broers en zusters van mijn opa. Dertien had hij er en driekwart van hen overleed, de een na de ander, in de jaren vijftig op jonge leeftijd aan (long)kanker. Het waren stuk voor stuk straffe rokers, weet ik uit de overlevering.
Ook mijn eigen vader en zijn twee broers zijn tabaksslachtoffers. Mijn vader stierf, zij het op meer gezegende leeftijd, aan keel- en longkanker. Ik kan me hem niet zonder brandende sigaret voorstellen. Zijn broers – ook zware rokers – werden beiden niet ouder dan een jaar of 55.
In de loop der jaren heeft roken in mijn familie een waar slagveld aangericht, net als in miljoenen andere families over de hele wereld. Aan de gevolgen van het roken overlijden in Nederland jaarlijks minstens 30.000 mensen. Wereldwijd zijn dat er volgens cijfers van de wereldgezondheidsorganisatie WHO 5 miljoen. En het einde van deze massale sterfte is nog lang niet in zicht.
Naar verwachting groeit het aantal rokers van 1,3 nu naar 1,7 miljard in 2020. Vooral in ontwikkelingslanden, want daar richten de sigarettenfabrikanten zich op nu het aantal rokers in het Westen daalt. Naar schatting sterven in 2020 jaarlijks 12 miljoen mensen aan de gevolgen van roken en het eveneens zeer schadelijke 'meeroken'. Dat is 12 procent van alle sterfgevallen en meer dan het totale aantal doden door infectieziektes, zoals AIDS en malaria.
Geen item
De strijd tegen het roken en de tabaksproductie wordt tot dusver vrijwel uitsluitend gevoerd door de (inter)nationale gezondheidsorganisaties. Voor de milieubeweging is roken geen hot item. Nooit geweest ook. Integendeel, menige milieuactivist paft er zelf lustig op los. Met een shaggie in de mond bomen beschermen of een actieplan opstellen voor schone lucht. Tja.
Maar wie het milieu aan het hart gaat, kan het roken niet links laten liggen. Natuurlijk is roken, anders dan bijvoorbeeld fijn stof inademen, een individuele keuze. Iedereen mag zich geheel uit vrije wil dood(ziek) roken. Al is het de vraag in hoeverre die keuze vrij is. Roken is verslavend en het is niet iedereen gegeven zijn verslaving te beëindigen.
4.000 stoffen
Hoe dan ook heeft die individuele keuze gevolgen voor het collectief. Want roken vervuilt het milieu in meer dan een opzicht. De rook van een sigaret bevat zo'n 4.000 (chemische) stoffen, waarvan vele giftig of schadelijke. Stoffen die ziektes als kanker, hart- en vaatziekten en COPD veroorzaken, maar ook chemicaliën die de atmosfeer verpesten.
Per sigaret gaat het uiteraard om minieme hoeveelheden. Maar op wereldschaal bezien, is het een ander verhaal. Alleen al de zeven grootste tabaksproducenten verkochten in 2005 wereldwijd gezamenlijk zo'n 31 biljoen (31.000.000.000.000) sigaretten. Dan hebben we het dus over tonnen gif die op enig moment in de atmosfeer komen.
Filters
En met de opkomst van de filtersigaret vormen ook sigarettenfilters zo langzamerhand een enorm milieuprobleem. Volgens gegevens van het International Coastal Cleanup Project maken filters en peukjes 20 procent uit van het afval dat aanspoelt op de kusten. Dat het om enorme hoeveelheden chemisch afval – want dat zijn filters – gaat, blijkt uit cijfers uit de Verenigde Staten. Alleen in dat land al komt naar schatting jaarlijks 155.000 ton aan sigarettenfilters terecht in het milieu en dus bijvoorbeeld ook in de magen van vogels. Filters hebben trouwens soms 25 jaar nodig om te verteren.
Ook de teelt van tabak is vaak verre van milieuvriendelijk, zeker in ontwikkelingslanden. Daar wordt niet alleen (regen)woud gekapt voor tabaksplantages, maar worden ook enorme hoeveelheden hout verstookt om tabaksbladeren op hoge temperaturen te drogen en fermenteren.
Ontbossing
Volgens schattingen van de FAO gaat jaarlijks wereldwijd tot circa 10 miljoen hectare bos (1.200 miljoen bomen) verloren door het drogen van 2,5 miljoen ton tabak, ongeveer 15 procent van alle ontbossing. Alleen al in een tabaksproducerend land als Brazilië kost de tabaksteelt jaarlijks 60 miljoen bomen. En in een land als Malawi (voor 80 procent van zijn exportinkomsten afhankelijk van tabak) is tabak volgens gegevens van het Wereld Wildlife Fund (WWF) verantwoordelijk voor 20 procent van de ontbossing.
Tabaksplanten zijn bovendien gevoelig voor ziektes. Ze kunnen alleen overleven op een dieet van bestrijdingsmiddelen en kunstmest. Die krijgen ze dan ook massaal toegediend. En daarbij zitten ook stoffen die bijzonder schadelijk zijn voor mens en milieu, zoals Methylbromide, Temik, Telone en DDT – verboden, maar in ontwikkelingslanden soms toegepast.
Papier
En dan hebben we het nog niet over de gigantische hoeveelheden papier die de sigarettenindustrie nodig heeft (een moderne sigarettenmachine verbruikt 6 kilometer papier per uur), de luchtvervuiling door het transport of het zwerfafval van weggegooide lege pakjes.
Werknemers op de plantages, vaak kinderen trouwens, worden ziek door de bestrijdingsmiddelen of krijgen 'groenebladkoorts' door de nicotine. Ten slotte vallen elk jaar vele duizenden doden en gewonden bij branden die zijn ontstaan als gevolg van roken, naar schatting een kwart van alle branden.
Het mag duidelijk zijn: roken is een clear and present danger. Niet alleen voor de gezondheid van de roker en zijn directe omgeving, ook voor het milieu. Tijd voor actie.
De cijfers uit dit artikel zijn afkomstig van de WHO, het WWF, het RIVM, Stichting Rokersbelangen, Stichting Volksgezondheid en Roken en Amerikaanse en Australische gezondheidsautoriteiten.
